Gác lửng nhà phố hợp nhất để cất đồ nhẹ, ít dùng và đã đóng thùng; đồ nặng, đồ dùng hằng ngày và đồ dễ cháy nên ở dưới. Gác lửng là chỗ cất quý vì nằm ngoài tầm mắt và không chiếm mặt sàn phía dưới, nhưng nó cũng là nơi trần thấp, thang dốc, sàn có giới hạn chịu tải và lan can thường làm sơ sài. Cất sai đồ lên gác vừa khó lấy vừa có thể nguy hiểm.
Mục từ này nói về gác lửng trong nhà phố, nhà ống, nhà cấp 4 có gác xép. Gác lửng trong phòng trọ dùng làm chỗ ngủ thuộc chuyên mục bố trí phòng trọ; chuyện làm thêm gác, thay sàn gác thuộc chuyên mục cải tạo. Ở đây chỉ bàn gác như một không gian cất đồ.
Gác lửng khác tầng thường ở đâu
Điểm khác đầu tiên là chiều cao. Nhiều gác lửng chỉ cao đủ để người khom lưng hoặc đứng thẳng sát chỗ cao nhất. Phần sát mép gác hay sát mái dốc thường thấp hơn nữa. Đây là không gian bạn ở lại ít phút để lấy đồ chứ không làm việc lâu, nên cách xếp phải cho phép lấy món cần mà không phải bò, cúi lâu hay nhấc nhiều thùng.
Điểm khác thứ hai là cầu thang. Gác lửng hay dùng thang dốc, thang xương cá, có khi là thang leo dạng bậc gỗ gắn tường. Bê một thùng to lên những cầu thang như vậy, tay không bám được tay vịn, là tình huống té ngã quen thuộc. Vì vậy cỡ thùng cất trên gác nên do cầu thang quyết định, không do chỗ trống trên gác quyết định.
Điểm khác thứ ba là sàn. Sàn gác có thể là bê tông, khung thép lót ván, hoặc gỗ cũ. Mỗi loại chịu tải khác nhau, và sàn đã làm lâu năm có thể yếu đi mà chủ nhà không biết. Không có con số chung cho mọi gác, nên nguyên tắc an toàn là không dồn đồ nặng lên gác, và nếu thấy sàn võng, kêu hay rung khi đi lại thì dừng chất thêm và nhờ người có chuyên môn xem.
Điểm khác cuối cùng là ánh sáng. Gác lửng thường không có cửa sổ riêng, hoặc chỉ nhận ánh sáng hắt từ tầng dưới. Trong bóng tối, người lên gác dễ vấp vào thùng, đập đầu vào dầm, hoặc lấy nhầm thùng. Một chiếc đèn có công tắc ở chân cầu thang, bật trước khi leo lên, thay đổi rất nhiều sự an toàn và tiện lợi khi dùng gác làm kho.
Đồ hợp và không hợp để cất trên gác lửng
Phân loại dưới đây dựa trên ba tiêu chí: trọng lượng, tần suất dùng và khả năng chịu nóng, vì gác lửng thường sát mái và nóng hơn tầng dưới.
| Nhóm đồ | Lên gác được không | Lý do |
|---|---|---|
| Chăn màn, quần áo trái mùa đã đóng thùng | Được | Nhẹ, ít dùng, chịu nóng khá nếu đã phơi khô |
| Vali, túi du lịch rỗng | Được | Nhẹ, cồng kềnh, dùng vài lần mỗi năm |
| Đồ trang trí Tết, đồ lễ theo dịp | Được | Ít dùng, nên đóng thùng có danh sách |
| Sách, giấy tờ cũ số lượng lớn | Hạn chế | Rất nặng khi dồn nhiều, giấy chịu nóng ẩm kém |
| Bao gạo, thùng nước, dụng cụ nặng | Không | Nặng, khuân lên thang dốc nguy hiểm, dồn tải lên sàn gác |
| Bình gas, sơn dầu, xăng, bình xịt | Không | Dễ cháy nổ, gác nóng và khó thoát |
| Đồ dùng hằng ngày | Không | Mỗi ngày phải leo thang, sẽ dần bị để tạm ở dưới |
Nếu gác lửng của bạn là sàn bê tông chắc chắn và thoáng, bạn có thể nới lỏng cột "Hạn chế" một chút. Nhưng hai dòng "Không" về đồ nặng và đồ dễ cháy thì nên giữ ở mọi loại gác.
Chia gác theo chiều cao trần
Phần cao nhất dành cho lối đi và chỗ đứng. Chỗ bạn đứng thẳng được trên gác, thường ở giữa hoặc gần đầu cầu thang, nên để trống làm lối đi và chỗ thao tác. Đây cũng là chỗ đặt tạm thùng khi vừa bê lên.
Phần thấp vừa đủ ngồi xổm dành cho đồ hay lấy nhất. Thùng đồ dùng vài lần mỗi năm như đồ Tết, vali để ở dải giữa, nơi bạn với tới mà không cần bò vào sâu.
Phần sát mép mái thấp nhất dành cho đồ lâu năm. Đồ kỷ niệm, đồ chờ thanh lý, đồ của con đã lớn đẩy vào sâu nhất, xếp một lớp, không chồng cao. Phía trước nên có khoảng trống để kéo ra được.
Không xếp sát lan can và mép gác. Dải sát lan can để trống ít nhất một bước chân. Thùng đặt sát mép có thể bị đẩy rơi xuống tầng dưới, và người lấy đồ không nên phải nghiêng người ra phía lan can.
Gác của nhà ống, gác của nhà cấp 4: hai cách dùng khác nhau
Gác lửng trong nhà ống thường nằm ở tầng trệt, phía trên khu để xe hay phòng khách, cao vừa đủ đứng và có cầu thang riêng hoặc nối với cầu thang chính. Gác này gần cửa ra vào, gần khu sinh hoạt, nên hợp làm kho cho đồ của cả nhà dùng vài lần mỗi năm: vali, đồ Tết, quạt sưởi, hộp đồ dự phòng. Vì gần lối thoát ở tầng trệt, gác này đặc biệt không nên chứa đồ dễ cháy.
Gác xép trong nhà cấp 4 thì khác: thường nằm sát mái, thấp, nóng, lên bằng thang leo, đôi khi chỉ là một sàn ván gác lên khung kèo. Kiểu gác này chỉ hợp với đồ nhẹ chịu nhiệt và ít khi cần lấy. Nếu sàn gác dựa trên khung kèo mái, càng nên hạn chế đồ, vì khung mái không được tính để mang thêm đồ đạc.
Ở nhà phố có gác lửng phía sau, trên bếp, thì không khí nóng và hơi dầu mỡ từ bếp bốc lên đọng ở đó. Đồ vải, giấy để lâu sẽ ám mùi và bám dầu. Gác trên bếp hợp hơn với đồ bếp ít dùng như nồi lớn ngày giỗ, khay mâm, bếp phụ, miễn là không quá nặng.
Nói cách khác, trước khi quyết cất gì, bạn nên xác định gác của mình thuộc kiểu nào: gần lối ra hay sâu trong nhà, sát mái hay dưới sàn tầng trên, trên bếp hay trên phòng khách. Mỗi kiểu có một nhóm đồ hợp riêng.
Chia gác theo chủ đồ khi cả nhà dùng chung
Gác lửng là kho chung của nhiều người nên dễ thành chỗ không ai chịu trách nhiệm. Vài quy ước giúp gác không đầy dần theo năm:
- Mỗi người hoặc mỗi nhóm việc có một dải riêng trên gác, ví dụ dải đồ của ông bà, dải đồ học tập cũ của con, dải đồ lễ, dải đồ bếp ít dùng.
- Thùng của ai thì người đó ghi tên và danh sách; thùng không ai nhận sau một năm là ứng viên để lọc.
- Quy ước số thùng tối đa mỗi người, ví dụ giả định ba thùng mỗi người lớn. Muốn đưa thêm thùng mới lên thì phải lọc bớt một thùng cũ.
- Đồ gửi của họ hàng, bạn bè nên có hẹn ngày lấy lại; gác lửng dễ biến thành kho giữ hộ vô thời hạn.
- Một người phụ trách giữ danh sách tổng và nhắc cả nhà dọn gác mỗi năm một lần.
Quy ước nghe có vẻ hình thức, nhưng với kho chung trên cao, ít người lên, nó là thứ duy nhất ngăn gác lửng thành nơi đồ đến rồi ở lại mãi mãi.
Cách đưa đồ lên gác và xuống an toàn
Phần lớn tai nạn với gác lửng xảy ra khi khuân đồ chứ không phải khi đồ đã nằm yên. Quy trình dưới đây áp dụng cho cả thang dốc lẫn thang leo:
- Chọn cỡ thùng theo cầu thang: thùng phải đủ nhỏ để một tay ôm, tay kia vẫn bám được tay vịn, và không che tầm nhìn xuống bậc.
- Với đồ cồng kềnh hơn, làm hai người: một người đứng trên gác nhận, một người đứng dưới đưa lên, không ai vừa leo vừa bê.
- Nhà có gác cao có thể dùng một sợi dây kéo và giỏ chắc để kéo đồ nhẹ lên thay vì bê, miễn là không ai đứng dưới khi kéo.
- Không để thùng chờ trên bậc thang. Đồ chờ đưa lên đặt ở chân thang, sát tường, không chắn lối.
- Bật đủ đèn khi lên gác. Nếu gác tối, lắp thêm đèn là việc của thợ điện; trước đó, dùng đèn pin đeo đầu thay vì cầm tay.
- Người lớn tuổi, trẻ nhỏ không nên lên gác lấy đồ một mình. Những thứ họ cần thường xuyên không nên ở trên gác.
Nếu cầu thang lên gác không có tay vịn, lắp tay vịn nên được tính trước khi biến gác thành kho; đó là việc cải tạo nhỏ cần thợ.
Nóng, bụi và quên: ba thứ làm hỏng đồ trên gác
Gác lửng sát mái thường nóng hơn tầng dưới, nhất là nhà mái tôn hay mái bằng không chống nóng. Đồ nhạy với nhiệt như ảnh, nến, đồ nhựa mỏng, pin, đồ điện tử không nên ở trên gác lâu. Nếu buộc phải để, đặt ở phía khuất nắng nhất và trong thùng có nắp.
Bụi là vấn đề thứ hai. Gác ít người lên nên bụi tích lâu, và mỗi lần lấy đồ là một lần bụi rơi xuống tầng dưới. Thùng nhựa có nắp ít bám bụi hơn túi ni lông hay thùng các tông mở; mỗi mùa dọn lớn, lau mặt thùng một lượt.
Vấn đề thứ ba là quên. Đồ đưa lên gác ra khỏi tầm mắt và dần ra khỏi trí nhớ. Nhiều nhà khi dọn gác mới phát hiện mua trùng đồ đã có, hoặc đồ đã mốc từ lâu. Cách đơn giản là đánh số từng thùng và giữ một danh sách: số thùng, nhóm đồ, ngày cất. Mỗi năm một lần, ví dụ trước Tết, xem lại danh sách và quyết thùng nào giữ tiếp, thùng nào nên lọc.
Một mẹo nhỏ để không quên: dành một chỗ cố định ngay đầu cầu thang trên gác cho các thùng "sắp cần", ví dụ đồ Tết khi đã sang tháng Chạp, và trả chúng về chỗ sâu sau khi dùng xong.
Câu hỏi thường gặp
Gác lửng bao nhiêu kí lô thì quá tải?
Không có con số chung, vì phụ thuộc vào loại sàn, khung đỡ, khoảng vượt và tuổi công trình. Cách an toàn là chỉ cất đồ nhẹ, rải đều, không dồn một đống; khi thấy sàn võng, rung hay có tiếng kêu, dừng chất thêm và nhờ thợ hoặc kỹ sư xem.
Có nên cất sách trên gác lửng không?
Sách nặng hơn người ta tưởng khi dồn nhiều thùng. Nếu cất, chỉ để số lượng vừa phải, rải dọc gần chỗ có dầm đỡ hoặc tường, không dồn ở giữa nhịp sàn. Sách quý nên để ở tầng dưới, nơi mát và khô hơn.
Gác lửng không có lan can thì cất đồ được không?
Cất được nhưng nguy cơ ngã cao. Ít nhất nên để trống một dải rộng ở mép gác và không bao giờ cho trẻ lên. Lắp lan can là việc cải tạo nhỏ nên làm sớm nếu gác thường xuyên có người lên xuống.
Đồ của cửa hàng tầng trệt có nên để trên gác lửng không?
Hàng nhẹ, đóng thùng, ít lấy có thể lên gác. Hàng nặng, hàng dễ cháy, hàng cần lấy nhiều lần trong ngày nên ở dưới. Cách tách hàng hoá và đồ nhà trong nhà vừa ở vừa buôn bán được bàn ở một mục từ riêng.
Mùa nồm đồ trên gác có bị ẩm không?
Gác thường khô hơn tầng trệt nhưng vẫn có thể ẩm nếu mái dột hay gác kín không có lỗ thông. Thùng có nắp kèm gói hút ẩm, kê cách sàn một chút và kiểm tra mỗi khi đổi mùa là đủ cho đa số nhà.
Có nên lắp ổ điện trên gác để cắm quạt khi dọn?
Có ánh sáng và thông gió khi dọn gác là hữu ích, nhưng lắp ổ, kéo dây là việc của thợ điện. Không nên kéo dây tạm từ tầng dưới lên, càng không để dây đi dưới thùng đồ trên sàn gác.