Đồ dùng chỉ lấy ra vài lần mỗi năm vào dịp giỗ, Tết, tiệc gia đình nên được cất thành một khu riêng ngoài bếp hằng ngày, gom theo dịp, gói chống vỡ, kê cao khỏi sàn và đặt đồ nặng ở thấp; lon gas mini và bếp ga du lịch thì cất riêng, xa nguồn nhiệt. Nhóm đồ này thường là nguyên nhân khiến tủ bếp chật: bộ bát đĩa ba chục chiếc, nồi luộc gà to, mâm đồng, khay sơn mài chiếm chỗ của đồ nấu ăn mỗi ngày.
Bài này không nói về cách sắp xếp tủ bếp, cũng không bàn bày biện bàn thờ. Nó nói về một kho nhỏ cho đồ "có dịp mới dùng": ở đâu, gói thế nào, và làm sao để đến hôm giỗ ông bà, người trong nhà biết ngay mâm nằm đâu, bát đủ không, mà không phải trèo lên gác lục cả buổi sáng. Số đo trong bài là khoảng thường gặp, mỗi nhà nên đo lại theo đồ và chỗ của mình.
Tách khỏi bếp: vì sao đồ dịp lễ cần một khu riêng
Bếp là chỗ có nhiều thao tác nhất trong nhà. Mỗi ngăn tủ ở tầm với thoải mái nên dành cho thứ dùng mỗi ngày. Một chiếc nồi to chỉ dùng hai lần một năm mà nằm ở ngăn dưới bồn rửa nghĩa là ba trăm ngày còn lại, mỗi lần lấy chảo bạn phải lôi nó ra trước. Đồ dịp lễ không xứng đáng chiếm chỗ đó.
Một khu riêng cho đồ dịp lễ có thể rất nhỏ: một kệ ở phòng kho, hai ngăn trên của tủ hành lang, một góc gác lửng có kệ. Điều quan trọng là mọi thứ phục vụ cùng một dịp nằm cùng một chỗ. Hôm có giỗ, người lo việc đi tới đúng một nơi và lấy đủ.
Việc tách này cũng giúp đếm. Khi đồ dịp lễ trộn lẫn đồ hằng ngày, bát đĩa vỡ dần mà không ai biết bộ còn bao nhiêu; đến lúc đông khách mới phát hiện thiếu. Khi chúng nằm riêng, sau mỗi dịp đếm lại, ghi số lượng còn, là biết lúc nào cần bổ sung.
Từng món: cất bằng gì, ở tầng nào
Tầm với thoải mái của người lớn thường từ ngang hông đến ngang vai; đồ nặng, dễ vỡ nên nằm trong khoảng này hoặc thấp hơn.
| Món | Cách gói | Vị trí | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bát, đĩa sứ đãi khách | Xếp chồng vừa phải, lót giấy hoặc vải mỏng giữa từng chiếc, cho vào thùng có quai | Tầng giữa, ngang hông đến ngực | Chồng quá cao dễ vỡ chiếc dưới; ghi số lượng ngoài thùng |
| Mâm đồng, mâm nhôm lớn | Lau khô, dựng đứng hoặc nằm, bọc vải | Dựng đứng sát tường ở tầng thấp, có gờ chặn | Mâm nặng không đặt trên cao |
| Khay sơn mài, khay gỗ | Bọc vải mềm từng chiếc, nằm phẳng | Tầng giữa, xa nắng | Sơn mài ngại nắng gắt và ẩm kéo dài |
| Nồi to, xửng hấp | Lồng nồi nhỏ vào nồi to, nắp úp ngược | Sàn có kê hoặc tầng thấp | Lau thật khô để không gỉ đáy |
| Ly, chén uống trà đãi khách | Hộp chia ô hoặc bọc giấy từng chiếc | Tầng giữa | Đồ thuỷ tinh không chồng lên nhau |
| Bàn ghế nhựa xếp, ghế đẩu | Xếp chồng, buộc dây | Gầm cầu thang, kho, ban công có mái | Không chắn lối đi và lối thoát |
Đồ dễ vỡ để ở tầng giữa có thêm lợi ích: lấy ra bằng hai tay ở tư thế đứng thẳng, không phải cúi hay với. Phần lớn bát đĩa vỡ khi cất lấy là do với lên cao hoặc lôi ra từ góc thấp.
Lon gas mini, bếp ga du lịch và nồi lẩu điện: an toàn trước tiện
Lon gas mini cất riêng. Lon gas bếp du lịch là bình chứa khí nén dễ cháy. Cất ở chỗ thoáng, mát, tránh nắng chiếu, xa bếp nấu, xa nguồn nhiệt và ổ điện, ngoài tầm với của trẻ. Không cất trong cốp xe hay sát mái tôn.
Tháo lon gas khỏi bếp sau khi dùng. Không để lon gas lắp sẵn trong bếp suốt mấy tháng. Tháo ra, đậy nắp lon, cất riêng; bếp cất trong hộp của nó.
Lon móp, gỉ, rò thì không dùng. Lon bị móp, gỉ ở đáy, có mùi gas khi chưa lắp thì không dùng nữa, không đục thủng, không ném vào lửa. Hỏi nơi thu gom rác nguy hại ở khu bạn ở.
Nồi lẩu điện, bếp nướng điện. Lau sạch, để khô hẳn rồi mới cất, cuộn dây lỏng. Lần dùng sau kiểm vỏ dây và phích cắm; dây nứt vỏ thì không dùng, đồ điện hỏng thì đưa thợ.
Than, cồn khô. Than nướng ngấm ẩm thì khó cháy và nhiều khói, cất trong thùng kín ở chỗ khô. Cồn khô, cồn thạch là chất dễ cháy, cất xa nguồn lửa và xa tầm trẻ.
Sau mỗi dịp: dọn và cất theo một trình tự
Đồ dịp lễ hỏng nhiều nhất vào ngày hôm sau, khi cả nhà mệt và dọn vội. Một trình tự đơn giản giúp mọi thứ trở về chỗ, đủ và sạch:
- Rửa và để khô hẳn. Bát đĩa úp ráo một đêm; nồi, mâm lau khô bằng khăn. Đồ còn ẩm cất vào thùng kín là nguồn mùi và mốc cho cả năm.
- Đếm. Ghi lại số bát, đĩa, ly còn lại so với lần trước. Chiếc nào mẻ, nứt thì loại ra, vì sứ nứt dễ vỡ hẳn khi dùng nước nóng.
- Trả đồ mượn. Ghế, nồi, mâm mượn hàng xóm, họ hàng nên trả trong vài ngày, kèm lời cảm ơn. Ghi tên chủ đồ lên mẩu băng dính dán dưới đáy khi mượn để khỏi nhầm.
- Gói và đặt về đúng tầng. Dùng lại giấy, vải lót của lần trước.
- Ghi chú cho lần sau: thiếu gì, thừa gì, cái gì nên mua thêm, cái gì có thể bỏ bớt. Dán tờ ghi chú vào mặt trong nắp thùng bát đĩa.
Nhà ba thế hệ thường có người lớn tuổi nhớ chỗ cất hơn cả. Trong lần dọn này, cho con cháu cùng làm, để kiến thức "mâm nằm đâu, bát mấy bộ" không chỉ nằm trong đầu một người.
Đồ thờ cúng và đồ trang trí Tết: cất với sự tôn trọng
Nhiều nhà có một số đồ dùng cho bàn thờ chỉ thay vào dịp Tết hay dịp giỗ lớn: bộ đỉnh, chân nến, lọ hoa, mâm bồng, đèn. Mỗi gia đình, mỗi vùng có nếp riêng về việc này, bài này không bàn chuyện đúng sai của nếp nhà, chỉ gợi ý cách cất cho đồ được giữ sạch và bền.
Đồ đồng nên lau khô, bọc vải mềm sạch, cất riêng một thùng, không để chung với hoá chất tẩy rửa hay đồ dùng sinh hoạt. Đồ gỗ sơn son thếp vàng thì ngại ẩm và nắng, cần nằm ở chỗ khô, kê cao. Nhiều nhà dành ngăn trên cùng của tủ thờ hoặc một kệ riêng ở phòng thờ cho những đồ này, gần nơi dùng, lại giữ được ý tôn trọng.
Đồ trang trí Tết như đèn lồng, câu đối in vải, cành hoa giả, dây đèn nháy nên được gỡ cẩn thận, gấp hoặc cuộn, cho vào thùng có nhãn "Tết". Dây đèn điện quấn lỏng quanh một miếng bìa cứng, kiểm dây trước khi cất và trước khi dùng lại; dây đã hở lõi thì bỏ.
Bớt đồ dịp lễ: giữ đủ cho dịp đông nhất, không hơn
Đồ dịp lễ thường dễ tăng dần vì được tặng, được mua khi có dịp giảm giá, hoặc được thừa hưởng từ ông bà. Vài câu hỏi giúp quyết định:
- Dịp đông khách nhất trong năm của nhà bạn có bao nhiêu mâm? Số bát đĩa giữ lại nên vừa cho dịp đó cộng một ít dự phòng vỡ.
- Món này có được dùng ít nhất một lần trong hai năm qua không? Nếu không, vì sao: vì không cần, hay vì không ai nhớ là có?
- Có thể mượn hoặc thuê khi cần không? Bàn ghế, rạp, nồi to cho dịp đông người thường có dịch vụ cho thuê; không nhất thiết nhà nào cũng phải giữ.
- Món này có giá trị kỷ niệm không? Bộ chén của ông bà để lại thì giữ, nhưng giữ đúng cách, nằm ở chỗ đẹp, không vùi dưới đáy thùng.
- Có người trong họ, trong xóm cần không? Đồ dịp lễ còn tốt là món quà thiết thực cho đôi vợ chồng mới ra ở riêng.
Một tờ danh sách cho kho dịp lễ: đỡ cả buổi sáng đi tìm
Kho đồ dịp lễ chỉ được mở vài lần một năm, khoảng cách đủ dài để ai cũng quên chi tiết. Một tờ danh sách dán ở cánh tủ hoặc mặt trong cửa kho giải quyết phần lớn câu hỏi: trong kho có gì, mỗi thứ bao nhiêu, nằm ở thùng nào, tầng nào.
Tờ danh sách không cần đẹp. Chia theo thùng: thùng 1 bát đĩa sứ (số bát, số đĩa lớn, đĩa nhỏ), thùng 2 ly chén, thùng 3 đồ Tết, mâm dựng ở tầng dưới, nồi to ở góc. Thêm một dòng cho đồ đang cho mượn: ai mượn, ngày nào. Chụp ảnh tờ danh sách gửi vào nhóm gia đình để người ở xa cũng biết.
Sau mỗi dịp, cập nhật số lượng ngay khi đếm. Nếu nhà có ai chuyên lo việc giỗ chạp, tờ danh sách là cách để việc đó không phụ thuộc vào trí nhớ của một người, và cũng là cách bàn giao nhẹ nhàng khi việc chuyển sang thế hệ sau.
Trước dịp lễ: lấy đồ ra sớm, không chờ đến sáng hôm đó
Nhiều buổi sáng ngày giỗ bị dồn việc vì đồ dịp lễ mới được lôi ra lúc khách sắp tới. Một lịch đơn giản:
- Trước vài ngày, mở kho, đối chiếu với tờ danh sách, xem thiếu gì để mượn hoặc mua thêm kịp.
- Lấy bát đĩa, ly chén ra rửa lại, vì đồ nằm nhiều tháng thường bám bụi mỏng dù đã gói.
- Kiểm bếp ga mini, lon gas, nồi lẩu điện: lắp thử, xem dây điện, xem lon có móp gỉ không.
- Lau mâm, khay, xếp sẵn ở chỗ gần nơi bày cỗ nhưng không chắn lối đi.
- Dọn sẵn một chỗ trống trong kho để hôm sau đồ dùng xong có chỗ quay về ngay, không phải chất tạm ở cầu thang.
Lịch này nghe có vẻ thừa với nhà làm giỗ quen tay, nhưng nó đặc biệt có ích khi việc lo cỗ vừa chuyển sang người trẻ hơn trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cất bát đĩa đãi khách trên gác lửng không?
Được nếu gác khô, không quá nóng và có cầu thang an toàn. Đặt thùng bát đĩa ở sàn gác hoặc kệ thấp trên gác, không đặt trên cao. Lần bê lên xuống nên có hai người, vì thùng sứ đầy khá nặng và che tầm nhìn.
Mâm đồng bị xỉn màu sau khi cất thì làm sao?
Đồng bị oxy hoá theo thời gian, đặc biệt khi ẩm. Lau khô kỹ và bọc vải trước khi cất giúp chậm lại. Khi cần làm sáng, có các sản phẩm đánh đồng chuyên dụng; đọc hướng dẫn, đeo găng và làm ở chỗ thoáng, xa tầm trẻ.
Cất lon gas mini ở gầm bếp có được không?
Không nên. Gầm bếp gần nguồn nhiệt và hay có bình gas lớn của bếp chính, tập trung nhiều thứ dễ cháy một chỗ. Cất lon gas mini riêng ở nơi thoáng, mát, ngoài tầm với của trẻ, và không cất số lượng lớn trong nhà.
Bát đĩa sứ có cần lót giấy giữa từng chiếc không?
Với đồ dùng ít, chồng vừa phải, lót giấy hay vải mỏng giúp tránh trầy men và giảm va đập khi bê thùng. Không cần với bát đĩa dùng hằng ngày, nhưng với bộ đãi khách cất cả năm, lớp lót là đáng làm.
Nhà chung cư không có kho thì cất đồ dịp lễ ở đâu?
Thường là ngăn trên cùng của tủ âm, gầm giường cao có thùng, hoặc một kệ ở lô gia có mái che nếu đồ không sợ nắng. Không đặt ở hành lang chung. Với căn hộ nhỏ, cân nhắc giữ ít hơn và mượn hoặc thuê khi cần.
Đồ trang trí Tết bằng nhựa để lâu có bị hỏng không?
Nhựa và vải tổng hợp để nơi nóng, có nắng dễ bạc màu và giòn. Cất trong thùng có nắp ở chỗ mát, tránh gác sát mái. Mở ra kiểm trước mỗi Tết, bỏ những món đã giòn gãy vì treo lên có thể rơi vỡ.