Sách trong nhà nóng ẩm cần ba điều: kệ đặt cách tường vài phân và cách sàn, sách xếp đứng thẳng vừa khít không chặt, và tránh nắng chiếu trực tiếp; sách ít đọc thì đóng thùng có lót, kê cao, mở kiểm sau mỗi mùa nồm. Phần lớn hư hại của sách gia đình đến từ ẩm và nắng, không phải từ tuổi của sách.
Bài này dành cho tủ sách thường của gia đình: sách đọc, sách tham khảo, truyện của con, sách giáo khoa cũ, tạp chí. Sách cổ, sách quý cần cách bảo quản chuyên sâu hơn; mọt và côn trùng chỉ được nhắc tới ở mức nhận biết. Trọng tâm là làm sao để tủ sách vừa gọn, vừa không phải năm nào cũng có vài cuốn lốm đốm mốc. Các số đo nêu trong bài là khoảng tham khảo, bạn đo sách và tường nhà mình rồi điều chỉnh.
Ẩm, nắng và bụi: ba thứ làm hỏng sách nhanh nhất
Giấy là vật liệu hút ẩm. Ở những tháng nồm của miền Bắc, độ ẩm trong nhà có thể cao gần bão hoà nhiều ngày liền; giấy hút hơi nước, nở ra, cong vênh, và nếu kéo dài thì nấm mốc mọc thành chấm nâu hoặc đốm trắng trên mép trang và gáy. Miền Nam ít nồm hơn nhưng mùa mưa kéo dài, nhà gần kênh rạch cũng ẩm quanh năm.
Nắng là kẻ thù thứ hai. Ánh nắng chiếu thẳng vào kệ làm phai màu gáy sách trong vài tháng, và cùng với nhiệt, đẩy nhanh quá trình giấy ngả vàng, giòn đi. Một số loại giấy rẻ vốn đã dễ ố vàng theo thời gian vì thành phần của giấy; cất tốt chỉ làm chậm lại chứ không ngăn hẳn được.
Bụi đứng thứ ba nhưng hay bị coi nhẹ. Bụi bám ở mép trang giữ ẩm và là thức ăn cho một số côn trùng nhỏ. Kệ có cửa kính giữ bụi tốt hơn kệ mở, nhưng nếu đóng kín suốt mùa nồm thì không khí bên trong đứng yên, ẩm còn lâu hơn. Không có giải pháp nào hoàn hảo; cần cân giữa kín và thoáng theo từng mùa.
Đặt kệ sách đúng chỗ: những khoảng cách nên chừa
Vị trí kệ quyết định phần lớn. Số đo dưới đây là khoảng hay được khuyên, bạn điều chỉnh theo nhà mình:
- Cách tường vài phân, nhất là tường ngoài hứng mưa hoặc tường giáp nhà vệ sinh. Khe hở cho không khí đi qua phía sau, tránh hơi ẩm từ tường thấm vào gáy sách hàng trong.
- Cách sàn bằng chân kệ hoặc tầng dưới cùng để trống, đặc biệt ở tầng trệt nhà ống hay nhà cấp 4, nơi hơi ẩm từ nền bốc lên và nước có thể tràn vào khi mưa lớn.
- Không đặt đối diện cửa sổ có nắng chiều. Nếu buộc phải đặt, dùng rèm hoặc phim cách nhiệt cho cửa sổ, hoặc quay kệ vuông góc với cửa.
- Chiều sâu kệ khoảng 25–30 cm vừa với đa số sách thường; kệ quá sâu dễ bị xếp hai lớp, lớp trong không ai thấy và cũng không ai lau.
- Khoảng cách giữa các đợt cao hơn sách cao nhất của đợt đó một chút để rút sách không phải kéo mạnh ở đỉnh gáy, chỗ dễ rách nhất.
- Kệ cao phải neo tường. Kệ sách đầy rất nặng; trẻ trèo lên hoặc rút mạnh một cuốn ở tầng trên có thể làm kệ đổ.
Xếp sách: đứng thẳng, vừa khít, cuốn lớn nằm
Sách thường xếp đứng, vừa khít. Sách đứng thẳng, các cuốn tựa nhau nhẹ, không nghiêng. Sách nghiêng lâu ngày sẽ lệch gáy. Nhưng cũng đừng ép chặt: rút một cuốn ra mà phải dùng sức là đã quá chặt, gáy và bìa sẽ bị cọ rách.
Dùng chặn sách cho đợt chưa đầy. Một chiếc chặn bằng kim loại hoặc gỗ, hay một hộp nhỏ, giữ hàng sách đứng thẳng khi chưa lấp đầy đợt.
Sách khổ lớn nằm ngang. Atlat, sách tranh khổ lớn, album thì đặt nằm, chồng không quá vài cuốn. Đứng lâu, phần ruột nặng kéo trễ xuống khỏi gáy.
Rút sách bằng cách đẩy hai cuốn bên cạnh vào. Không kéo bằng đỉnh gáy. Thói quen nhỏ này giữ gáy sách lâu hơn rất nhiều năm.
Không kẹp đồ vào sách. Hoa ép, lá khô, giấy biên lai, kẹp kim loại để lâu trong sách có thể làm ố trang hoặc hằn vết gỉ. Ghi chú thì dùng giấy mỏng không keo.
Mùa nồm: năm việc cho tủ sách
Khi trời bắt đầu nồm, tường đổ mồ hôi, sàn ướt, tủ sách cần được để ý riêng:
- Đóng cửa sổ, cửa ra vào phòng có tủ sách vào những ngày nồm nặng để không khí ẩm bên ngoài không tràn vào.
- Bật máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà nếu nhà có. Đặt máy hút ẩm trong phòng, không cần dí sát kệ.
- Với kệ có cửa kính, mở cửa ra vào những giờ máy hút ẩm đang chạy, đóng lại khi tắt máy.
- Đặt vài gói hút ẩm trong túi giấy ở các đợt sách quý, thay khi hạt đổi màu. Gói hút ẩm xa tầm tay trẻ.
- Hết nồm, rút ngẫu nhiên vài cuốn ở hàng sát tường và tầng dưới cùng, lật mép trang kiểm mốc. Thấy chấm mốc thì mang cuốn đó ra riêng ngay.
Sách đã có mốc: để ở chỗ thoáng khô, chải nhẹ mốc khô bằng cọ mềm ngoài trời, đeo khẩu trang. Không lau bằng khăn ướt. Sách mốc nặng, ruột dính bết thì nên cân nhắc bỏ, vì để lại có thể lây sang các cuốn khác.
Thùng sách ít đọc: đóng thế nào cho mở ra còn nguyên
Không phải cuốn nào cũng cần nằm trên kệ. Sách đã đọc xong nhưng muốn giữ, sách để dành cho con lớn hơn, có thể đóng thùng. Cách đóng ảnh hưởng nhiều tới tình trạng sách sau vài năm.
| Việc | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Chọn thùng | Thùng nhựa có nắp, hoặc thùng giấy cứng lót bên trong | Bao tải, túi nilon mỏng, thùng giấy đã từng ướt |
| Cỡ thùng | Vừa phải, một người bê được | Thùng to chất đầy, quá nặng để bê, dễ bục đáy |
| Xếp sách | Xếp đứng như trên kệ hoặc nằm phẳng, gáy xen kẽ | Xếp nghiêng, chêm sách mỏng lệch vào khe |
| Lót | Một lớp giấy sạch ở đáy và trên cùng | Lót báo cũ còn mực tươi với sách bìa sáng |
| Đặt thùng | Kê cao khỏi sàn, chỗ khô, cách tường | Gầm cầu thang tầng trệt, gác lửng nóng |
| Ghi nhãn | Ghi nội dung chính và ngày đóng ở hai mặt thùng | Chỉ ghi "sách" chung chung |
Thùng sách là thứ nặng: đặt ở tầng thấp của kệ hoặc trên sàn có kê, không đặt trên nóc tủ. Mỗi năm mở một lần, rút vài cuốn kiểm, cho không khí vào rồi đóng lại.
Lọc sách: sách giáo khoa cũ, tạp chí, sách không ai đọc
Tủ sách gia đình đầy lên nhanh nhất vì ba nhóm: sách giáo khoa và sách tham khảo của con các năm trước, tạp chí và báo giữ lại "vì có bài hay", và sách được tặng mà không ai đọc. Ba nhóm này chiếm chỗ của những cuốn đang được đọc, và cũng là nhóm dễ mốc vì thường bị dồn xuống tầng dưới cùng.
Sách giáo khoa cũ: nếu chương trình đã thay đổi, giá trị dùng lại thấp; nếu chưa thay đổi, nhà có em nhỏ hoặc người quen có con học lớp dưới có thể dùng. Giữ lại một vài cuốn vở, bài văn của con làm kỷ niệm, phần còn lại cho hoặc gửi tái chế giấy. Cách cất đồ kỷ niệm của con là chuyện khác, trang bàn ở bài riêng.
Tạp chí: thay vì giữ cả cuốn, cắt riêng bài cần giữ, cho vào kẹp tài liệu, hoặc chụp lại. Một chồng tạp chí mười năm thường chỉ có vài bài thật sự được đọc lại.
Sách không ai đọc: tủ sách ở trường học, thư viện cộng đồng, kệ sách đổi ở quán cà phê là nơi những cuốn này có đời sống thứ hai. Sách đã mốc, rách nát thì không nên cho.
Sách của trẻ nhỏ: kệ thấp, quay bìa ra ngoài, đổi lượt
Trẻ nhỏ chọn sách bằng hình bìa chứ không bằng gáy. Kệ sách của trẻ vì vậy thường hiệu quả hơn khi sách được dựng quay bìa ra ngoài, trên một kệ thấp có thanh chắn, chiều cao vừa tầm với của trẻ đứng. Số đầu sách bày ra cùng lúc không cần nhiều; vài chục cuốn quay bìa đủ để trẻ tự chọn mà không bị ngợp.
Phần còn lại cất trong một thùng có nắp và đổi lượt sau vài tuần: cất bớt những cuốn trẻ đã chán, đưa ra những cuốn lâu rồi chưa thấy. Sách quay lại kệ sau một thời gian thường được đọc lại như sách mới. Thùng đổi lượt đặt ở chỗ người lớn lấy, không phải ở tầng cao trẻ phải trèo.
Sách bìa cứng, sách vải, sách có chi tiết kéo đẩy dễ gãy nếu nhét chật; để chúng nằm trong một giỏ riêng. Sách đã rách nhiều, dính bẩn không lau được thì bỏ thay vì giữ lẫn với sách tốt. Kệ của trẻ phải neo vào tường như mọi kệ khác, vì trẻ hay đứng lên tầng dưới để với tầng trên.
Nhà chật không có chỗ cho kệ lớn: sách đi đâu
Căn hộ nhỏ, phòng trọ, nhà ống mặt tiền hẹp thường không có bức tường nào dành trọn cho kệ sách. Lúc đó câu hỏi không còn là xếp sách thế nào, mà là giữ bao nhiêu cuốn ở nhà.
Một cách nghĩ thực tế: giữ trên kệ những cuốn bạn đang đọc, sắp đọc, và những cuốn hay mở ra tra lại. Cuốn đã đọc xong mà quý thì đóng thùng như ở trên, thùng xếp ở chỗ khô nhất nhà. Cuốn đã đọc xong, không quý, không định đọc lại thì cho đi. Nhiều người đọc sách lâu năm vẫn giữ tủ sách ở cỡ cố định, thêm một cuốn thì ra một cuốn.
Những khoảng hẹp vẫn tận dụng được: đợt kệ treo cao phía trên cửa ra vào cho sách ít lấy, kệ mỏng dọc tường hành lang trong nhà nếu không chắn lối, mặt trên tủ thấp cạnh giường. Mỗi chỗ đều phải giữ nguyên tắc: không sát tường ẩm, không nắng chiếu thẳng, kệ treo bắt chắc vào tường đặc.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bọc bìa nilon cho sách để chống ẩm không?
Bọc bìa giúp giữ bìa khỏi trầy và bụi, nhưng không chống được ẩm cho ruột sách. Bọc kín cả cuốn bằng nilon còn có thể giữ hơi ẩm bên trong. Với sách thường, bọc bìa là đủ; với sách cần giữ lâu, quan trọng hơn là chỗ đặt khô thoáng.
Sách bị ố vàng có làm trắng lại được không?
Ở mức gia đình gần như không làm được mà không hại giấy. Các cách tẩy bằng hoá chất có thể làm giấy giòn và loang thêm. Sách quý bị ố nặng nên hỏi người làm bảo quản tài liệu. Với sách thường, chấp nhận vết ố và cất tốt để không ố thêm.
Kệ sách có cửa kính hay kệ mở thì tốt hơn?
Mỗi loại có ưu nhược. Cửa kính giữ bụi tốt nhưng trong mùa nồm có thể giữ ẩm lâu nếu đóng kín suốt. Kệ mở thoáng hơn nhưng bám bụi. Nhà nồm nhiều có thể chọn kệ kính nhưng mở cửa khi máy hút ẩm chạy, hoặc kệ mở và lau bụi định kỳ.
Phát hiện có côn trùng nhỏ trong sách thì làm gì?
Tách cuốn sách đó ra khỏi tủ, cho vào túi kín, kiểm các cuốn xung quanh. Mọt, cá bạc và các loại côn trùng ăn giấy cần cách xử lý riêng; với lượng lớn hoặc nghi ngờ mối, nên hỏi dịch vụ kiểm soát côn trùng thay vì tự xịt thuốc vào sách.
Sách để ở tầng mấy trong nhà ống là tốt nhất?
Thường các tầng giữa khô và mát hơn: tầng trệt dễ ẩm và có thể ngập, tầng sát mái lại nóng. Nhưng mỗi nhà một khác, tuỳ hướng nắng, vị trí nhà vệ sinh. Bạn có thể đặt một ẩm kế rẻ tiền ở các tầng để so trong mùa nồm.
Nên giữ sách giáo khoa cũ của con bao lâu?
Đến khi chắc không có em nhỏ hay người quen dùng lại. Nếu chương trình đã đổi, giữ vài cuốn tiêu biểu làm kỷ niệm là đủ. Giữ nguyên bộ sách nhiều năm thường chỉ khiến tầng dưới tủ sách chật và ẩm.