Ảnh in nên cất trong hộp hoặc album có giấy và nhựa dùng cho lưu trữ, ở phòng khô mát, tránh nắng; cầm ảnh ở mép, không viết bút mực lên mặt sau, không để ảnh ép sát kính khung, và chuyển dần ảnh quý ra khỏi những cuốn album keo cũ. Ở khí hậu nồm ẩm, ảnh dính vào nhau, dính vào kính và mốc là ba kiểu hỏng hay gặp nhất.
Bài này nói về cách cất giữ bản ảnh giấy và phim âm bản của gia đình. Việc scan hay phục hồi ảnh trên máy là bước khác, có thể làm song song; nhưng bản gốc vẫn cần một chỗ ở đúng, vì đó là thứ không làm lại được. Những chỉ dẫn dưới đây là nguyên tắc bảo quản phổ thông; ảnh rất cũ, ảnh đã hỏng nặng nên được người làm bảo quản xem trước khi tự xử lý.
Ảnh hỏng vì đâu: ẩm, nhiệt, nắng và vật liệu xung quanh
Ảnh in là nhiều lớp mỏng chồng lên nhau: lớp đế giấy hoặc nhựa, lớp chứa hình ảnh, đôi khi một lớp phủ bóng. Lớp chứa hình ảnh nhạy với độ ẩm: khi ẩm cao kéo dài, nó mềm ra, dính vào bất cứ thứ gì nó chạm, như tấm ảnh bên cạnh, mặt kính khung hay tấm nhựa của album. Khi khô lại, chỗ dính đó trở thành vết rách nếu bị gỡ ra mạnh.
Nhiệt và nắng đẩy nhanh sự phai màu. Ảnh màu in từ vài chục năm trước thường ngả sang một tông đỏ hoặc vàng; ảnh treo đối diện cửa sổ có nắng có thể nhạt hẳn sau vài năm. Mức độ phai còn phụ thuộc loại giấy và cách in, nên hai tấm ảnh cùng năm có thể hỏng rất khác nhau.
Thứ ít được để ý nhất là vật liệu xung quanh. Album rẻ tiền, giấy bìa thường, keo dán, băng dính, dây thun có thể thải ra hoá chất hoặc để lại vết ố trên ảnh theo năm tháng. Vì vậy, chọn vật liệu cất ảnh quan trọng ngang với chọn chỗ đặt.
Chọn vật liệu cất ảnh
Khi mua đồ cất ảnh, bạn có thể gặp các cụm như "không axit", "dùng cho lưu trữ", hay vật liệu đã qua thử nghiệm dành cho ảnh. Đây là dấu hiệu tốt, dù không phải nhãn nào cũng đáng tin như nhau.
| Vật liệu | Nên dùng | Tránh |
|---|---|---|
| Hộp đựng | Hộp giấy loại dùng lưu trữ, hộp nhựa trơ có nắp | Hộp giấy bìa thường, hộp gỗ mới còn mùi sơn, hộp kim loại gỉ |
| Album | Album có túi nhựa trong loại an toàn cho ảnh, hoặc trang giấy dùng góc dán | Album trang keo có tấm nhựa phủ (hay gọi là album từ tính, phổ biến một thời) |
| Bao ảnh lẻ | Bao giấy hoặc bao nhựa trong dành cho ảnh | Túi nilon mỏng thông thường, phong bì có keo dán |
| Ghi chú | Bút chì mềm viết nhẹ ở mép sau, hoặc ghi trên bao | Bút bi, bút dạ viết lên mặt sau ảnh |
| Cố định ảnh | Góc dán ảnh bằng giấy | Băng dính, keo, ghim kẹp, dây thun |
Không cần thay mọi thứ cùng lúc. Ưu tiên chuyển những ảnh quý nhất và ảnh đang ở trong album keo trước; ảnh đang trong hộp tạm ổn có thể để sau.
Ảnh đang nằm trong album keo cũ: gỡ hay để yên?
Album trang keo có tấm nhựa phủ từng rất phổ biến ở các gia đình. Theo thời gian, keo có thể ngả vàng và bám chặt vào lưng ảnh. Cách xử lý thận trọng:
- Thử gỡ ở một tấm ảnh ít quan trọng trước. Luồn nhẹ một sợi chỉ hoặc một tấm giấy mỏng, cứng dưới mép ảnh, kéo dọc theo mặt keo, không bẻ cong ảnh.
- Ảnh tách ra dễ: chuyển sang bao hoặc album mới, kèm ghi chú từ trang album cũ nếu có.
- Ảnh không tách được, có dấu hiệu sắp rách hoặc cong gãy: dừng lại. Để nguyên ảnh trong trang album, chụp hoặc scan cả trang, ghi chú, và hỏi người làm bảo quản nếu ảnh đặc biệt quý.
- Không dùng nhiệt từ máy sấy, không dùng dung môi gỡ keo trên ảnh gia đình nếu không có hướng dẫn của người có chuyên môn; nhiều trường hợp gây hại nhiều hơn lợi.
- Các trang album cũ có chữ viết tay của ông bà, bố mẹ là tư liệu đáng giữ. Chụp lại trước khi tách ảnh ra.
Việc này cần kiên nhẫn. Một buổi tối làm một cuốn là đủ; làm vội trong ngày dọn nhà là cách dễ làm rách ảnh nhất.
Ảnh dính nhau, dính kính sau mùa nồm hay sau ngập
Đừng gỡ khi chúng còn đang dính chặt. Ảnh dính vào nhau hoặc vào kính khung mà gỡ bằng sức thì lớp hình ảnh thường bị bóc ra theo. Để nguyên, ghi lại, và hỏi người làm bảo quản, vì có những cách xử lý cần kỹ thuật và dụng cụ riêng.
Ảnh vừa bị ngấm nước. Xử lý càng sớm càng tốt. Nhẹ nhàng tách những ảnh chưa dính chặt, để mặt ảnh hướng lên trên một bề mặt sạch, thoáng, không phơi nắng. Không chồng ảnh ướt lên nhau, không lau mặt ảnh.
Ảnh lồng khung treo tường. Khi đóng khung mới, dùng một viền giấy (passe-partout) hoặc miếng đệm để ảnh không chạm trực tiếp vào kính. Khung treo tường ngoài hoặc tường nhà tắm dễ đọng ẩm phía sau, nên treo ở tường trong.
Ảnh lỡ đã dính kính lâu năm. Có khi giữ nguyên cả khung là lựa chọn an toàn hơn, chụp lại qua kính để có bản số. Tháo ra phải là quyết định có hướng dẫn chuyên môn.
Phim âm bản và dương bản: phần ít ai nhớ nhưng rất đáng giữ
Nhiều gia đình còn giữ những dải phim âm bản trong bao giấy của tiệm rửa ảnh. Đó là bản gốc của ảnh, nhiều khi chứa những tấm chưa bao giờ được in. Phim cũng hỏng vì ẩm và nhiệt: mốc mọc trên lớp hình ảnh, phim cong, dính vào bao.
Cách cất phổ thông: giữ phim trong bao riêng từng dải, loại bao dành cho phim, đặt đứng trong hộp, ở chỗ khô mát nhất nhà, tách khỏi ảnh in. Cầm phim ở mép, tốt nhất là đeo găng vải hoặc găng mỏng sạch, vì dấu vân tay để lại vết. Ghi trên bao: năm, dịp, nơi chụp nếu biết.
Một số loại phim rất cũ có đế dễ bắt lửa, và một số loại đế phim khác khi xuống cấp sẽ phát mùi chua giống giấm. Nếu bạn có phim từ khoảng giữa thế kỷ trước trở về trước, hoặc phim có mùi chua, tách riêng chúng ra khỏi ảnh và phim khác, để ở chỗ thoáng mát, không gần nguồn nhiệt, và hỏi người làm lưu trữ ảnh hoặc bảo tàng địa phương. Đừng tự đốt hay cắt bỏ.
Phim còn tốt là nguồn tốt để số hoá: bản quét từ phim thường cho chi tiết hơn so với quét từ ảnh in đã phai.
Chỗ cất và thói quen cầm ảnh
Phần lớn nguyên tắc dưới đây không tốn tiền, chỉ cần thành thói quen của cả nhà, kể cả trẻ nhỏ và khách đến chơi khi được mời xem album cũ của gia đình:
- Đặt hộp ảnh trong phòng ở, nơi nhiệt độ ổn định nhất, không ở gác sát mái, gầm cầu thang tầng trệt hay tủ sát tường ngoài.
- Kê cao khỏi sàn, không đặt dưới máy điều hoà hay gần đường ống nước, đề phòng rò rỉ.
- Rửa tay khô sạch trước khi xem ảnh, cầm ở mép, không chạm vào mặt hình. Không ăn uống khi đang xem ảnh cũ.
- Xếp ảnh đứng trong hộp như phiếu thư viện, có vách ngăn theo năm hoặc theo dịp; ảnh khổ lớn để nằm.
- Trưng ảnh yêu thích bằng bản in lại, giữ bản gốc trong hộp. Bản in lại có phai thì in lần nữa.
- Mùa nồm, phòng có hộp ảnh nên được hút ẩm; đặt thêm gói hút ẩm trong túi giấy ở góc hộp, xa tầm trẻ nhỏ.
Sắp xếp và ghi chú: để con cháu còn biết ai là ai
Một hộp ảnh không ghi chú dần dần trở thành những gương mặt không tên. Thế hệ hiện tại là những người cuối cùng còn nhận ra ông bà ngoại thời trẻ, bạn bè của bố mẹ thời đi học. Việc ghi tên người, năm, nơi chụp có giá trị không kém việc giữ ảnh khỏi mốc, và càng để lâu càng khó làm.
Một cách làm dễ: mỗi dịp gia đình sum họp, lấy một hộp ảnh ra cùng xem, nhờ người lớn tuổi kể. Ghi lại bằng bút chì mềm ở mép sau ảnh, viết nhẹ tay, hoặc ghi lên bao ảnh. Có thể ghi âm lời kể bằng điện thoại, đặt tên tệp theo số thứ tự ảnh. Những buổi như vậy thường trở thành phần thích nhất của dịp sum họp.
Sắp xếp theo năm hay theo người đều được, miễn là cả nhà cùng theo một cách nhất quán. Đánh số các hộp, ghi danh sách nội dung từng hộp lên nắp. Khi có ai cần tìm ảnh đám cưới của ông bà, họ biết phải mở hộp nào.
Ảnh in bây giờ: in gì, cất thế nào để không lặp lại chuyện cũ
Phần lớn ảnh gia đình ngày nay nằm trong điện thoại, và nhiều nhà gần như không còn in ảnh. Nhưng bản in vẫn có giá trị riêng: không cần thiết bị để xem, không phụ thuộc mật khẩu hay dịch vụ lưu trữ nào còn hoạt động. Một cuốn album mỏng mỗi năm, chọn vài chục tấm đẹp nhất, là cách giữ ảnh cho thế hệ sau mà nhiều gia đình đang quay lại.
Khi in mới, bạn có lợi thế mà thế hệ trước không có: chọn được vật liệu ngay từ đầu. Hỏi nơi in về loại giấy và mực có độ bền màu tốt hơn, chọn album có túi nhựa an toàn cho ảnh hoặc dùng góc dán, tránh album trang keo. Ghi năm và tên người ngay khi xếp ảnh vào, đừng hẹn để sau.
Bản số và bản in bổ sung cho nhau. Bản số dễ nhân bản, gửi cho họ hàng; bản in bền với thời gian nếu cất đúng và không phụ thuộc công nghệ. Giữ cả hai, với bản số được sao lưu ở ít nhất hai nơi khác nhau, là cách nhiều người làm lưu trữ khuyên cho ảnh gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đeo găng tay khi cầm ảnh cũ không?
Với ảnh và phim quý, găng vải hoặc găng mỏng sạch giúp tránh để lại dấu vân tay và dầu trên mặt ảnh. Với xem ảnh thông thường, rửa tay khô sạch và cầm ở mép là đủ. Găng vải dày đôi khi làm khó cầm ảnh nhỏ, nên chọn loại vừa tay.
Ảnh cũ đã ngả đỏ có lấy lại màu được không?
Bản ảnh giấy đã phai thì không lấy lại màu được. Nhưng bản scan có thể được chỉnh màu trên máy để gần với màu ban đầu hơn. Giữ bản gốc trong hộp như hiện trạng, dùng bản chỉnh màu để in lại hoặc chia sẻ.
Album trang keo có tấm nhựa phủ có cần bỏ hết không?
Không cần vội. Ưu tiên chuyển những ảnh quý và những ảnh tách ra dễ. Ảnh đã dính chặt có thể để nguyên trong album, chụp lại cả trang. Cái cần tránh là tiếp tục cho ảnh mới vào loại album này.
Có thể cất ảnh trong tủ lạnh để chống ẩm không?
Không nên làm ở nhà. Lấy ảnh ra vào từ tủ lạnh có thể làm đọng hơi nước trên bề mặt ảnh, còn nguy hiểm hơn. Bảo quản lạnh cho ảnh và phim cần quy trình kiểm soát mà gia đình khó làm đúng.
Ảnh bị mốc có lây sang ảnh khác không?
Có thể. Tách ảnh mốc ra khỏi hộp, cho vào bao riêng, để ở chỗ thoáng khô. Mốc khô có thể chải nhẹ bằng cọ mềm ở ngoài trời, đeo khẩu trang. Ảnh quý mốc nặng nên hỏi người làm bảo quản.
Nên scan ảnh trước hay sắp xếp trước?
Thường nên sắp xếp và ghi chú trước, vì lúc đó bạn đã biết ảnh nào quan trọng để scan trước và có sẵn thông tin để đặt tên tệp. Ảnh đang hỏng nhanh, như ảnh vừa ngấm nước, thì chụp lại ngay rồi mới tính tiếp.