Sân phơi nhà nông thôn gọn quanh năm khi đồ phơi theo mùa (bạt, nong nia, cào, bao tải, quang gánh) có một chỗ cất cố định dưới mái hiên hoặc trong chái, được kê khỏi nền, phơi khô trước khi cất và kiểm chuột, mối mỗi tháng. Sân phơi đông đúc nhất vài tuần mỗi vụ, còn lại phần lớn thời gian là sân trống; cái khó nằm ở chỗ đồ của vài tuần đó phải có nơi nghỉ trong mấy tháng còn lại.
Bài này viết cho nhà ở nông thôn có sân gạch hay sân xi măng dùng để phơi thóc, ngô, lạc, sắn, đỗ, hay rơm và củi. Thiết kế sân phơi, xây chái mới thuộc về người làm nhà; ở đây chỉ bàn cách cất đồ trong những gì nhà đã có, và cách giữ sân an toàn khi trong nhà có trẻ nhỏ và người già.
Đồ của sân phơi gồm những nhóm nào
Mỗi vùng mỗi khác, nhưng đồ phục vụ sân phơi ở phần lớn nhà nông thôn thường rơi vào các nhóm sau:
- Đồ trải: bạt nilon, bạt dứa, tấm lưới, chiếu cũ dùng lót phơi.
- Đồ đựng tre đan: nong, nia, mẹt, thúng, rổ rá.
- Dụng cụ cào gom: cào gỗ, cào răng, chổi rơm, chổi tre, xẻng.
- Đồ đựng nông sản: bao tải dứa, bao gai, thùng phi, chum vại.
- Đồ mang vác: quang gánh, xe cút kít, xe rùa.
- Đồ che mưa đột ngột: bạt lớn, dây buộc, gạch hoặc vật nặng chặn mép bạt.
- Đồ phơi phụ: sào tre, giàn phơi rau củ, dây phơi cá khô, lưới che côn trùng khi phơi đồ ăn.
Nhìn danh sách sẽ thấy phần lớn là đồ to, nhẹ, làm từ tre và nhựa. Chúng chiếm nhiều thể tích dù không nặng, nên chỗ cất cần rộng hơn bạn nghĩ. Hai chất liệu này hỏng theo hai cách khác nhau: tre sợ ẩm, mối mọt và chuột gặm; nhựa và bạt sợ nắng làm giòn và rách. Cách cất phải tính tới cả hai.
Phơi khô và làm sạch trước khi cất: bước quyết định
Lỗi phổ biến nhất ở sân phơi không nằm ở chỗ cất, mà ở chỗ cất khi đồ còn ẩm hay còn dính hạt. Bạt cuộn lại khi mặt dưới còn hơi nước từ nền sân sẽ mốc thành mảng đen sau vài tuần. Nong nia còn dính hạt thóc, hạt lạc là mồi gọi chuột và mọt. Bao tải cất khi còn vương bụi cám là chỗ đẻ của mọt gạo.
Sau vụ cuối, dành một ngày nắng tốt chỉ để xử lý đồ. Quét sạch hạt rơi, giũ bao tải lộn trái, phơi bạt cả hai mặt, rửa nong nia bằng nước rồi phơi đứng cho ráo, cạo đất bám ở chân cào và xẻng. Đồ sạch và khô rồi mới mang vào chỗ cất.
Với đồ tre đan, nhiều nhà có thói quen hun khói hay để gần gian bếp củi, vì khói giúp tre bền hơn và ít mọt. Nếu nhà không còn bếp củi, giữ đồ tre ở chỗ khô, thoáng, không ép chặt lên nhau, và kiểm thường xuyên.
Bạt đã thủng lỗ nhỏ vẫn dùng được để lót; bạt đã giòn, bóp là vụn thì nên bỏ, vì giữ lại chỉ chiếm chỗ và sẽ rách đúng lúc trời đổ mưa.
Cất từng loại đồ ở đâu, bằng gì
Chỗ cất thường có sẵn trong nhà nông thôn: mái hiên, chái bên hông, gian kho, gác bếp, gầm sàn. Bảng gợi ý ghép từng loại với chỗ hợp.
| Đồ | Chỗ cất hợp | Cách cất |
|---|---|---|
| Bạt nilon, bạt dứa | Trong chái hoặc gian kho, chỗ không nắng | Gấp hoặc cuộn khi đã khô hẳn, buộc dây, đặt trên giá hoặc treo, không để sát nền. |
| Nong, nia, mẹt | Treo trên tường dưới hiên, hoặc gác lên xà chái | Treo đứng từng chiếc hoặc xếp lồng nhẹ; không ép chồng nặng làm cong vành. |
| Thúng, rổ rá | Gác bếp hoặc kệ trong kho | Lồng theo cỡ, úp ngược cho ráo. |
| Cào, chổi, xẻng | Móc tường dưới hiên | Treo đầu xuống, cán lên; chổi treo để không cong. |
| Bao tải | Thùng hoặc chum có nắp trong kho | Giũ sạch, gấp phẳng, cất kín để chuột không làm tổ. |
| Quang gánh, xe cút kít | Góc chái hoặc dưới hiên | Dựng sát tường, xe úp thùng để không đọng nước. |
Chỗ nào cũng phải đáp ứng hai điều: không bị mưa hắt và không đặt thẳng lên nền đất hay nền gạch ẩm. Một tấm ván, vài viên gạch kê hay một giá tre đơn giản là đủ để tách đồ khỏi nền.
Chống chuột, mối, mọt và mốc
Chuột tìm hạt và chỗ ấm. Đồ còn dính hạt và bao tải gấp lộn xộn là nơi chuột ưa làm tổ. Làm sạch hạt trước khi cất, cất bao tải trong thùng có nắp, dọn rơm rác quanh chỗ cất.
Mối đi từ nền lên. Đồ tre, gỗ đặt sát nền đất là đường cho mối. Kê cao và kiểm dấu đường mối đất trên tường, chân giá. Thấy dấu hiệu mối thì tham khảo các trang chuyên về côn trùng hoặc gọi người có chuyên môn.
Mọt ở đồ tre và bao cám. Tre chưa xử lý và bao còn bụi cám dễ có mọt. Phơi nắng định kỳ, giữ đồ tre ở chỗ khô, loại bỏ món đã mọt nặng để không lây sang đồ khác.
Mốc ở bạt và đồ vải. Chỉ cất khi khô hẳn, và chọn chỗ có gió lùa. Mùa nồm ở miền Bắc, mở cửa kho vào những ngày hanh để không khí lưu thông.
Thuốc bảo vệ thực vật và phân bón tách riêng. Không cất chung với nong nia, bao đựng thóc gạo. Giữ trong bao bì gốc, để ở ngăn có khoá hoặc chỗ cao, xa tầm trẻ và vật nuôi.
Giữ sân phơi an toàn khi không phơi
Ngoài mùa vụ, sân phơi thường là chỗ trẻ con chạy nhảy, người già ra ngồi, và là lối đi chính vào nhà. Đồ phơi để lăn lóc khắp sân thành vật vấp ngã. Cào răng nằm ngửa trên sân, xẻng dựng nghiêng, bạt cũ trải dở mép là những thứ quen thuộc tới mức ít ai để ý, cho tới khi có người ngã.
Sau mỗi buổi phơi, gom cào, chổi, xẻng về móc. Cào răng luôn treo hoặc úp răng xuống. Đá, gạch dùng chặn mép bạt cũng cần một chỗ riêng, gom thành một đống gọn ở góc sân thay vì rải khắp nơi.
Sân gạch lâu ngày có rêu ở góc khuất nắng, nhất là sau mùa mưa. Cọ rêu ở những lối đi người già hay qua lại. Nếu sân có giếng, bể nước hay chum vại chứa nước, đậy nắp chắc chắn khi trong nhà có trẻ nhỏ.
Chum vại, thùng phi đặt sát tường có thể thành bậc để trẻ leo lên tường rào hay mái chái. Đặt chúng ở chỗ không dẫn lên cao, và không chất đồ nặng lên nóc chái thấp.
Rơm, củi và đồ dễ cháy quanh sân phơi
Sau mùa gặt, nhiều nhà giữ rơm làm thức ăn cho trâu bò, lót chuồng, đun bếp, cùng củi khô và lõi ngô. Đây là những thứ cháy rất nhanh, và lại hay được chất sát nhà, sát chái chứa đồ hay dưới mái hiên cho khỏi mưa.
Đống rơm, đống củi nên đặt cách xa nhà ở, bếp, chỗ đốt rác và dây điện. Khoảng cách cụ thể tuỳ địa hình và hướng gió; nguyên tắc là nếu đống rơm bắt lửa, lửa không thể lan ngay sang mái nhà hay chái kho. Không đốt rác, đốt rơm ở sân phơi khi bạt, nong nia, bao tải còn đang để gần đó.
Củi dùng hằng ngày chỉ nên mang vào gian bếp lượng đủ vài hôm, phần còn lại để ở đống củi ngoài. Bạt nilon và bao tải cũng bắt lửa, nên không cất chúng chung với rơm hay sát bếp. Nếu ở gần có đường dây điện đi thấp, không chất rơm hay dựng sào phơi chạm tới dây.
Khi có cháy, gọi 114 và báo cho hàng xóm; không cố dập đống rơm lớn khi lửa đã bùng mạnh.
Khi trời đổ mưa giữa lúc đang phơi
Sân phơi nhà nông thôn quen với những trận mưa rào bất chợt mùa hè. Cách thu thóc nhanh và che chắn là kinh nghiệm riêng của từng nhà; ở đây chỉ bàn chuyện đồ: để có thể che kịp, bạt lớn và dây buộc phải ở đúng chỗ, sẵn sàng.
Giữ một tấm bạt lớn đã gấp sẵn, cùng dây và vật chặn, ở chỗ gần sân nhất dưới mái hiên, không cất lẫn vào đống bạt cũ trong kho. Đây là bộ đồ dùng khẩn cấp, không mượn vào việc khác. Sau mỗi lần dùng, phơi khô rồi gấp lại đúng chỗ đó.
Cào, chổi, xẻng cũng nên treo ở chỗ ra sân nhanh nhất. Nhà có nhiều người cùng ra thu thì mỗi người cần một dụng cụ; thiếu một chiếc cào là mất thêm vài phút trong lúc mưa đang tới.
Khi có tin bão, ngoài việc thu nông sản, nhớ gom nong nia, bạt, thúng vào trong và buộc những món to như xe cút kít, thùng phi rỗng. Đồ tre nhẹ bay rất xa khi gió lớn và có thể làm vỡ ngói, kính nhà bên.
Lịch dọn sân phơi trong năm
Một lịch đơn giản, điều chỉnh theo mùa vụ của vùng bạn:
- Trước vụ thu hoạch: lấy đồ ra kiểm, thay bạt rách, vá nong nia bung nan, mài lại xẻng, chuẩn bị bao tải sạch.
- Trong vụ: mỗi tối gom dụng cụ về móc, gấp bạt khô, quét sân.
- Sau vụ: dành một ngày nắng làm sạch và phơi khô toàn bộ đồ, rồi mới cất.
- Giữa hai vụ: mỗi tháng nhìn qua chỗ cất một lần để phát hiện chuột, mối, mốc sớm.
- Trước mùa mưa bão: kiểm mái hiên, mái chái có dột không, vì nước dột rơi đúng chỗ cất là hỏng cả mùa đồ.
Mốc thời gian cụ thể tuỳ vùng: nơi hai vụ lúa, nơi trồng ngô, lạc, nơi phơi sắn, phơi cà phê. Điều chung là luôn có một lần làm sạch kỹ sau vụ và một lần kiểm trước vụ. Đồ phơi của nhà nông thôn thường dùng được rất nhiều năm nếu được cất đúng. Một chiếc nong tốt, một tấm bạt dày được giữ khô có thể theo gia đình qua nhiều vụ.
Câu hỏi thường gặp
Bạt phơi thóc bị mốc đen có dùng lại được không?
Mốc nhẹ trên mặt bạt có thể giặt bằng nước, chà bàn chải rồi phơi thật khô dưới nắng. Bạt đã mốc lâu ngày, có mùi nặng hay đã giòn, rách thì nên thay, nhất là khi dùng để phơi nông sản ăn được. Từ đó về sau chỉ cuộn bạt khi cả hai mặt đã khô.
Nong nia nên treo hay xếp chồng?
Treo đứng từng chiếc hoặc vài chiếc lên móc tường dưới hiên giúp nong nia thoáng, không cong vành và không bị chuột làm tổ giữa các lớp. Nếu xếp chồng, chỉ xếp vài chiếc, đặt trên giá cao khỏi nền và không đè vật nặng lên.
Cất bao tải thế nào để không có mọt và chuột?
Giũ sạch bụi cám và hạt còn sót, lộn trái phơi nắng, gấp phẳng, cất trong thùng hoặc chum có nắp đậy kín. Không vứt bao tải thành đống ở góc kho, vì đó là chỗ chuột thích làm tổ nhất.
Có nên cất thuốc bảo vệ thực vật trong kho chung với đồ phơi?
Không nên. Thuốc bảo vệ thực vật và phân bón hoá học cần để riêng, trong bao bì gốc, ở ngăn có khoá hoặc chỗ cao, xa nông sản, đồ đựng thóc gạo, trẻ em và vật nuôi. Đọc kỹ hướng dẫn bảo quản trên bao bì.
Nhà không có chái hay kho thì cất đồ sân phơi ở đâu?
Tận dụng mái hiên: móc tường treo nong nia, cào, chổi; một giá tre hay giá sắt sát tường để bạt và thúng. Nếu mái hiên hẹp, che thêm một tấm bạt cuộn phía mưa tạt. Việc làm thêm mái che hay chái mới thuộc về người làm nhà.
Sân phơi có trẻ nhỏ chơi thì cần dọn gì?
Gom cào răng, xẻng, liềm và dụng cụ sắc về chỗ treo cao. Đậy kín giếng, bể, chum vại có nước. Không để chum, thùng phi sát tường rào thành bậc leo. Cọ rêu ở lối đi. Thuốc bảo vệ thực vật và phân bón phải khoá hoặc để cao.