Dụng cụ làm vườn trên ban công gọn được khi bạn gom chúng về một góc duy nhất, chia ba nhóm (dụng cụ cầm tay, vật tư như đất và phân, đồ tưới), mỗi nhóm một hộp hoặc một móc, và luôn có một tấm lót để thao tác không vương đất ra cả ban công. Ban công trồng cây thường bừa không phải vì cây, mà vì bao đất mở dở, chai phân pha dở, chiếc xẻng nhỏ nằm lăn lóc trong chậu.
Bài này chỉ nói chuyện cất. Chọn cây gì, trộn đất ra sao, bón phân thế nào là phần của các trang làm vườn; ở đây bạn sẽ có cách sắp xếp để những việc đó diễn ra gọn gàng, đồ không hỏng vì nắng mưa và an toàn khi nhà có trẻ nhỏ hay vật nuôi.
Kiểm kê: ban công của bạn đang có những gì
Trước khi mua hộp hay kệ, lôi hết đồ làm vườn ra giữa ban công và chia thành từng đống. Một ban công trồng vài chậu cây thường có:
- Dụng cụ cầm tay: xẻng con, cào con, kéo cắt cành, dao nhỏ, găng tay, que xới.
- Vật tư: bao đất, giá thể, phân hữu cơ, phân viên, sỏi trang trí, chậu rỗng, đĩa lót chậu.
- Đồ tưới: bình tưới, ống tưới cuộn, bình phun sương, xô hứng nước.
- Đồ phụ: que cắm làm giàn, dây buộc cây, lưới che nắng, kẹp.
- Hoá chất: thuốc trừ sâu, chế phẩm phòng bệnh, nếu có.
Bây giờ loại bỏ: chậu nứt, bao đất đã mốc hoặc đóng cục, chai phân không còn nhãn mà không ai nhớ là gì, găng tay rách, dụng cụ gỉ tới mức không dùng được. Những thứ không rõ nguồn gốc, đặc biệt là hoá chất mất nhãn, đừng đổ xuống cống; hỏi điểm thu gom rác nguy hại ở địa phương. Thường sau bước này số đồ chỉ còn khoảng một nửa.
Chọn góc làm vườn: gần cây, gần nước, xa lối đi
Góc cất đồ làm vườn nên nằm cạnh chỗ cây, để bạn không phải bê đồ qua lại khắp ban công, và gần vòi nước nếu ban công có vòi. Góc đó nên ở phía có mái che, xa lan can, và không nằm trên lối đi từ cửa ra dây phơi.
Trên ban công chung cư hẹp, góc thường hợp nhất là đầu ban công sát tường bên, phía trong. Trên sân thượng nhà ống, chỗ cạnh tường tum hay dưới mái che là vị trí tốt. Tránh đặt đồ làm vườn ngay cạnh khu phơi đồ: bụi đất và nước tưới bắn vào đồ sạch, và người phơi sẽ vướng.
Kích thước góc không cần lớn. Phần lớn ban công trồng vài chục chậu chỉ cần một mảng tường rộng chừng một sải tay và một khoảng sàn chừng nửa mét vuông. Nếu bạn cần nhiều hơn thế, có thể số vật tư đang được tích trữ quá mức so với số cây.
Mỗi nhóm đồ cất bằng gì
Nguyên tắc: dụng cụ hay dùng thì treo hoặc để hộp mở; vật tư dễ ẩm thì đựng kín; hoá chất thì khoá hoặc để cao.
| Nhóm | Cất bằng gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Dụng cụ cầm tay | Thanh treo móc trên tường, hoặc một khay nông có ngăn | Lau sạch đất và lau khô sau mỗi lần dùng; lưỡi kim loại lau dầu mỏng trước mùa nồm. |
| Găng tay, dây buộc, que cắm | Hộp nhỏ có nắp hoặc túi lưới treo | Găng tay phơi khô trước khi cất để không bốc mùi. |
| Đất, giá thể | Thùng nhựa có nắp, hoặc giữ nguyên bao kẹp kín miệng đặt trong thùng | Kê khỏi sàn; đất để hở hút ẩm, mốc, thành chỗ côn trùng đẻ. |
| Phân bón hữu cơ | Hộp kín có nắp chặt | Mùi thu hút ruồi, kiến và vật nuôi; buộc kín miệng túi. |
| Phân bón hoá học, thuốc phòng bệnh | Hộp có khoá hoặc ngăn cao, giữ bao bì gốc | Không đổ sang chai nước uống; không để chung với thức ăn vật nuôi. |
| Bình tưới, ống tưới | Treo ống cuộn trên móc, bình úp ngược | Đổ hết nước sau khi dùng để không thành chỗ muỗi đẻ trứng. |
| Chậu rỗng, đĩa lót | Lồng vào nhau theo cỡ, đặt dưới kệ | Rửa sạch đất cũ trước khi lồng. |
Bảng trên dùng được cho cả ban công lẫn sân thượng. Điều khác nhau chủ yếu là sân thượng nắng gắt hơn, nên hộp nhựa phải là loại chịu nắng, còn ban công chung cư thường cần chú ý nhiều hơn tới chuyện nước tưới chảy xuống nhà dưới.
Giữ ban công không vương bùn đất
Luôn thao tác trên một tấm lót. Một tấm bạt nhỏ, một khay nhựa rộng hay một tấm lót cao su đặt ở góc làm vườn: thay chậu, trộn đất, cắt tỉa đều làm trên đó. Xong việc, gom bốn góc tấm lót lại đổ đất thừa vào thùng.
Đất thừa có chỗ về. Một thùng nhỏ riêng cho đất đã dùng, để tái sử dụng sau khi xử lý theo hướng dẫn làm vườn, hoặc mang đi bỏ đúng nơi. Đừng gạt đất thừa xuống phễu thu nước: đất lắng trong ống thoát và gây tắc.
Đĩa lót dưới mọi chậu. Nước tưới chảy qua đáy chậu mang theo đất làm ố sàn và chảy xuống ban công nhà dưới. Đĩa lót giữ nước lại; nhớ đổ nước đọng sau vài giờ để không thành chỗ muỗi đẻ.
Rửa dụng cụ tại chỗ. Một xô nước và bàn chải cũ cạnh góc làm vườn giúp bạn rửa xẻng, kéo ngay sau khi dùng. Dụng cụ dính đất cất đi là dụng cụ gỉ nhanh.
Quét trước khi tưới. Lá rụng và đất rơi trên sàn gặp nước tưới thành bùn. Quét nhanh trước rồi mới tưới, ban công sạch hơn hẳn mà không tốn thêm thời gian.
Kệ góc làm vườn: tầng nào để gì
Nếu góc làm vườn có một chiếc kệ nhỏ hoặc vài tầng giá treo, chia tầng theo trọng lượng và mức nguy hiểm, không theo thói quen tiện đâu để đó:
- Sát sàn, trên tấm kê: bao đất, thùng giá thể, chậu sành rỗng, xô. Đây là những món nặng nhất; để thấp đỡ phải nhấc cao và không có gì rơi xuống chân ai.
- Tầng ngang hông: khay dụng cụ cầm tay, hộp găng tay và dây buộc, bình tưới đang dùng. Đây là tầng với tay nhiều nhất, nên dành cho những món dùng mỗi tuần.
- Tầng ngang vai trở lên: hộp phân bón hoá học, chế phẩm phòng bệnh, kéo và dao, tốt nhất trong hộp có nắp khoá. Tầng này khó với với trẻ, nhưng không được coi là đủ an toàn nếu trẻ có thể kéo ghế tới.
- Trên tường cạnh kệ: móc treo ống tưới cuộn, xẻng cán dài, chổi quét sân. Treo đầu nặng xuống dưới để không tuột móc.
- Không đặt gì trên nóc kệ: nóc kệ ngoài trời hứng mưa, nắng và là chỗ đồ dễ bị gió hất xuống. Để trống.
Kệ cao hơn khoảng ngang ngực người lớn nên được bắt ke chống lật vào tường, nhất là ở ban công tầng cao và sân thượng nhiều gió. Nếu không được khoan, chọn kệ thấp, đế rộng.
Cất đồ làm vườn theo mùa và khi vắng nhà
Mùa mưa, đồ làm vườn dễ hỏng vì ẩm hơn là vì dùng. Trước mùa mưa, kiểm nắp các thùng đất và phân có kín không, kê thùng cao hơn, dọn sạch đất vương quanh phễu thu. Dụng cụ kim loại lau dầu mỏng và cất vào hộp kín.
Mùa nồm ở miền Bắc, hơi ẩm ngưng ngay trong thùng kín. Mở thùng phơi vào hôm hanh khô, thay gói hút ẩm trong hộp dụng cụ, và đừng cất găng tay ẩm. Mùa nắng gắt, chuyển hộp nhựa mỏng và chai lọ có áp suất vào chỗ bóng râm, vì nhựa giòn nhanh và bình xịt nóng lên dưới nắng.
Khi cả nhà đi vắng nhiều ngày, gom hết dụng cụ và hộp nhỏ vào thùng, đậy nắp, mang những món nhẹ dễ bay vào trong nếu có khả năng mưa giông. Việc giữ cây sống khi vắng nhà như tưới hẹn giờ hay dời chậu vào bóng râm thuộc về các trang làm vườn và chăm nhà khi vắng; ở đây chỉ cần chắc rằng không có gì ngoài ban công bị gió thổi đi hay hứng nước mưa suốt tuần.
An toàn với phân bón, hoá chất và dụng cụ sắc
Đồ làm vườn có ba nhóm cần cẩn thận khi nhà có trẻ nhỏ hoặc vật nuôi. Nhóm thứ nhất là hoá chất: phân bón hoá học, thuốc trừ sâu, chế phẩm phòng bệnh. Chúng cần ở trong bao bì gốc có nhãn, đặt trong hộp có khoá hoặc trên ngăn cao mà trẻ không với tới kể cả khi kê ghế. Tuyệt đối không chiết sang chai nước, lon sữa hay bất kỳ vỏ đồ ăn uống nào. Mua lượng vừa dùng để không phải tích trữ.
Nhóm thứ hai là dụng cụ sắc: kéo cắt cành, dao, cưa nhỏ. Treo cao, mũi hướng xuống, hoặc cất trong hộp đóng nắp. Không để kéo mở lưỡi trong khay chung với găng tay.
Nhóm thứ ba là đồ nặng có thể rơi: bao đất, chậu sành đặt trên kệ. Đặt chúng ở tầng thấp nhất, đừng xếp lên nóc tủ hay kệ treo.
Nếu nghi trẻ đã nuốt hay dính hoá chất làm vườn, đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, mang theo bao bì để nhân viên y tế biết đó là chất gì. Đừng tự xử lý theo mẹo truyền miệng.
Khi ban công có tưới tự động hoặc nhiều chậu treo
Ban công có hệ tưới nhỏ giọt hay tưới hẹn giờ thì có thêm ống dẫn, đầu nối, bộ hẹn giờ và đôi khi một ổ điện. Gom ống dẫn chạy dọc chân tường, cố định bằng kẹp, không để vắt ngang lối đi. Bộ hẹn giờ dùng điện cần đặt ở chỗ được che mưa và ổ cắm phải là loại dùng ngoài trời; việc kéo điện ra ban công nên để thợ điện làm.
Chậu treo trên tường hay treo trần cần móc chịu được trọng lượng chậu sau khi tưới ướt, nặng hơn nhiều so với lúc khô. Không treo chậu ra phía ngoài lan can, không treo ngay trên đầu lối đi. Với sân thượng có gió mạnh, chậu treo nên được hạ xuống khi có tin bão.
Phụ tùng dự phòng của hệ tưới như đầu béc, khớp nối, ống thừa nên cất trong một hộp nhỏ riêng, ghi rõ, đặt cạnh dụng cụ cầm tay. Đến khi một đầu béc tắc, bạn sẽ biết ngay lấy ở đâu thay vì phải lục từng thùng.
Câu hỏi thường gặp
Bao đất mở dở nên cất thế nào để không bị mốc?
Kẹp chặt miệng bao hoặc cuộn lại buộc dây, đặt trong thùng nhựa có nắp, kê cao khỏi sàn và để ở chỗ khuất mưa. Không để đất dính nước mưa rồi đóng kín. Nếu đất đã có mùi mốc hay đóng mảng trắng, hỏi cách xử lý ở các trang làm vườn trước khi dùng lại.
Có nên cất phân bón trong nhà thay vì ngoài ban công?
Phân hữu cơ có mùi nên để ngoài ban công trong hộp kín thường hợp hơn. Phân bón hoá học và thuốc phòng bệnh có thể cất trong nhà nếu có tủ khoá hoặc ngăn cao, xa bếp và đồ ăn. Quan trọng nhất là trẻ không với tới và vẫn giữ bao bì gốc.
Dụng cụ làm vườn bị gỉ có dùng tiếp được không?
Gỉ nhẹ trên bề mặt thường chà sạch bằng giấy nhám hoặc bàn chải sắt, lau dầu mỏng là dùng tiếp được. Lưỡi kéo gỉ sâu, cán lung lay hay mẻ lưỡi thì nên thay vì dễ trượt tay. Sau mỗi lần dùng nhớ rửa sạch đất và lau khô để khỏi gỉ lại.
Ban công chung cư tưới cây làm nước chảy xuống nhà dưới thì làm sao?
Dùng đĩa lót dưới mọi chậu, tưới chậm và vừa đủ, không xịt nước rửa sàn tràn qua mép ban công. Đổ nước trong đĩa lót đúng chỗ thoát nước của ban công nhà mình. Nếu phễu thu hay bị tắc vì đất, vệ sinh định kỳ.
Nhà có mèo, chó thì cất đồ làm vườn cần lưu ý gì?
Phân hữu cơ và một số loại phân bón có mùi thu hút vật nuôi, nên phải đựng trong hộp kín có nắp chặt. Hoá chất và thuốc phòng bệnh để trên cao hoặc trong hộp khoá. Một số cây cảnh có thể không an toàn cho vật nuôi; hỏi bác sĩ thú y hoặc các trang làm vườn khi chọn cây.
Bao lâu nên dọn lại góc làm vườn một lần?
Mỗi lần làm vườn xong, gom tấm lót và trả dụng cụ về chỗ. Mỗi mùa, kiểm lại vật tư: bỏ đất mốc, phân đã vón, hoá chất hết hạn theo cách địa phương hướng dẫn, và thay hộp nhựa đã giòn vì nắng.